43. «Το τέλος του κόκκινου ανθρώπου της Σβετλάνα Αλέξιεβιτς” , Εκδόσεις Πατάκη (2016)./43. “Secondhand Time: The Last of the Soviets” by Svetlana Alexievich, Patakis Publishers (2016)

 

43. «Το τέλος του κόκκινου ανθρώπου της Σβετλάνα Αλέξιεβιτς” , Εκδόσεις Πατάκη (2016).

Α) Η ΥΠΟΘΕΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

“Το τέλος του κόκκινου ανθρώπου” είναι είναι ένα πολύ αξιόλογο, ογκώδες λογοτεχνικό έργο, 682 σελίδων, γραμμένο από τη βραβευμένη με Νόμπελ Λογοτεχνίας (2015) Λευκορωσίδα συγγραφέα Σβετλάνα Αλέξιεβιτς. Τα έργα της Αλέξιεβιτς είναι πάντα πολύ ιδιαίτερα. Δεν είναι μυθοπλασίες. Αντίθετα, είναι καταγραφές λεπτομερών μαρτυριών, σχετικών με συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα.

Το υπό παρουσίαση βιβλίο προσεγγίζει τα όσα έζησαν οι πολίτες τις πρώην Σοβιετικής Ένωσης από τις αρχές του 20ου ως τις αρχές του 21ου αιώνα, αφού πλέον είχε διασπαστεί το πανίσχυρο κράτος τους. Η συγγραφέας έχει κάνει τόσο καλή και αναλυτική δουλειά, έτσι ώστε κυριολεκτικά καθιστά τον αναγνώστη βαθύ γνώστη των βιωμάτων και κυρίως των συναισθημάτων που συγκλόνισαν αυτούς τους ανθρώπους κατά τη διάρκεια ενός περίπου αιώνα.

Το βιβλίο είναι διαιρεμένο σε δύο μέρη. Το πρώτο φέρει ως τίτλο “Η παρηγοριά της αποκάλυψης”  ενώ το δεύτερο “Η γοητεία του κενού”.

Στο πρώτο μέρος, που φτάνει ως και τη σελίδα 413, παρατίθενται άπειρες, λεπτομερείς, μακροσκελείς μαρτυρίες διαφόρων πρώην σοβιετικών πολιτών.. Όλες αυτές είναι ιστορίες που με απίστευτη αμεσότητα και ειλικρίνεια παρουσιάζουν τα πολλά δεινά και τα λίγα καλά που βίωσαν αυτοί κατά τη διάρκεια του κομμουνιστικού καθεστώτος, από το 1917 ως το 1991. Καθ’ όλη την ανάγνωση του βιβλίου, φαίνεται πόσο πολύ υπέφεραν οι Σοβιετικοί καθ’ αυτή την περίοδο. Βασανιστήρια, πόνος, πείνα, λιτότητα, απώλειες, απόγνωση, θάνατος, ήταν μερικά από τα πολλά βιώματα που απέκτησαν αυτοί οι άνθρωποι κατά την πορεία της ιστορίας τους. Ωστόσο, πίσω από όλα αυτά, υπήρχε πάντα μία κινητήριος ιδεολογία ή αλλιώς η πίστη ότι έτσι θα μπορούσε να επιτευχθεί μελλοντικά μία καλύτερη ζωή για όλους.

Το δεύτερο μέρος του βιβλίου ξεκινά από τη σελίδα 415 και φτάνει ως το τέλος του. Όπως προειπώθηκε, φέρει ως τίτλο «Η γοητεία του κενού». Σε αυτό παρατίθενται αριστοτεχνικά μαρτυρίες των τέως Σοβιετικών πολιτών για όσα έζησαν μετά από τη διάσπαση του ισχυρού κράτους τους.

Είναι χαρακτηριστικό ότι μετά την κατακερμάτιση της Σοβιετικής Ένωσης, υπάρχει ακόμη διχογνωμία των πολιτών της για το πόσο καλό ή κακό ήταν το κομμουνιστικό καθεστώς τους και για το πόσο θετική ή όχι είναι η σημερινή πραγματικότητα της ελεύθερης αγοράς τους, με τις συνέπειες που αυτή επέφερε. Φαίνεται ότι, κατά την πάροδο των δεκαετιών, πολλοί Σοβιετικοί ονειρεύτηκαν τα αγαθά της ελευθερίας που υποτίθεται ότι θα τους έφερνε η πτώση του κομμουνισμού ενώ αργότερα, πάρα πολλοί εξ αυτών βρέθηκαν πολύ μπερδεμένοι ψυχικά ή άρχισαν να πιστεύουν ουτοπικά στην επάνοδό του. Διότι το είδος της ευημερίας που φαντάζονταν όλοι τους δεν ήρθε ποτέ. Αντίθετα, φαίνεται ότι τελικά επικράτησε ένα είδος αδυσσώπητου ανταγωνισμού μεταξύ των πολιτών, που οδήγησε άλλους στον υπερπλουτισμό και άλλους στην απόλυτη οικονομική εξαθλίωση.

Ταυτόχρονα, μετά την πτώση, δημιουργήθηκε μία μεγάλη ψυχική σύγκρουση στις ψυχές των πρώην στελεχών ή φανατικών υποστηρικτών του κομμουνιστικού καθεστώτος, αφού το κράτος και τα ιδανικά για τα οποία θυσίασαν ολόκληρη τη ζωή τους έπαψαν ξαφνικά να υφίστανται. Αυτό το συναίσθημα οδήγησε ακόμη και σε αυτοκτονίες τους.

Επιπρόσθετα, η μετα-κομμουνιστική εποχή χαρακτηρίστηκε από αμέτρητες βιαιότητες ανάμεσα σε αλλοεθνείς ανθρώπους, που μέχρι πρότινος ήταν όλοι τους πολίτες του πρώην παντοδύναμου σοβιετικού κράτους. Πρώην συντοπίτες, γείτονες και φίλοι άρχισαν να αλληλοπροδίδονται και να αλληλοσπαράσσονται. Τεράστια μίση αναδύθηκαν στις επιφάνειες των ανθρώπινων ψυχών.

Πάντως, μέσα από τις πολυπληθείς μαρτυρίες που κατέγραψε η Αλέξιεβιτς, φάνηκε πόσο ιδεαλιστές, μαχητικοί και δυνατοί χαρακτήρες υπήρξαν πάντα οι Σοβιετικοί. Είχαν ανέκαθεν την ανάγκη να έχουν ένα ιδανικό στο μυαλό τους και να παλεύουν σκληρά για να το πραγματοποιήσουν. Ο πόνος και ο αγώνας ήταν συνυφασμένοι με την ύπαρξή τους. Ταυτόχρονα, φαίνεται πως είχαν και έχουν την ευελιξία να αλλάζουν ινδάλματα με πέρασμα των χρόνων και να προσπαθούν να τα αντικαταστήσουν με καινούρια. 

Β) ΤΑ ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Όπως προειπώθηκε, “Το τέλος του κόκκινου ανθρώπου” είναι ένα πολύ υψηλής ποιότητας λογοτεχνικό έργο. Είναι ολοφάνερο ότι έχει δημιουργηθεί με άπειρη και συστηματική δουλειά εκ μέρους της συγγραφέως του.

Οι μαρτυρίες των Σοβιετικών που υπάρχουν στο βιβλίο παρουσιάζονται πάντα με αντικειμενικότητα, ουδετερότητα και χωρίς την παρέμβαση των προσωπικών απόψεων της συγγραφέως. Η αντικειμενικότητα είναι μία πολύ σημαντική αξία, ειδικά σε ένα τέτοιο είδος συγγράμματος, που εκτός από λογοτεχνικό, έχει παράλληλα ιστορικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα.

Παράλληλα, ο μεγάλος πλούτος μαρτυριών που υφίστανται στο σύγγραμμα, συμβάλει στο να μπορεί να αποκτήσει ο αναγνώστης μία πιο ολοκληρωμένη άποψη του θέματος που αυτό πραγματεύεται. Είναι, επομένως, το συγκεκριμένο βιβλίο της Αλέξιεβιτς ένα από τα καλύτερα συγγράμματα που θα μπορούσε να διαβάσει κανείς για να κατανοήσει την ιστορία και το χαρακτήρα των Σοβιετικών ανθρώπων.

Επίσης, θα μπορούσε κανείς να πει ότι το βιβλίο αυτό είναι εθιστικά γραμμένο. Διαβάζοντας κανείς την κάθε συναρπαστική μαρτυρία που παρουσιάζεται σε αυτό, επιθυμεί έντονα να συνεχίσει να διαβάζει ασταμάτητα και διαδοχικά όλες τις υπόλοιπες που έπονται και έτσι να διδαχτεί περισσότερα πάνω σε αυτό το ενδιαφέρον κεφάλαιο της παγκόσμιας ιστορίας.

Μαθαίνοντας, λοιπόν, κανείς της ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης, μέσα από το εν λόγω σύγγραμμα, αρχίζει να μαθαίνει, να κατανοεί καλύτερα και ακόμη και να συμπαθεί τους πολίτες της, που επί αμέτρητες δεκαετίες ήταν απομονωμένοι εντός των συνόρων της πατρίδας τους ενώ ακολούθως, ξεχύθηκαν ως μετανάστες, σε διάφορα μέρη του κόσμου μας και συχνά απαντώνται στην καθημερινότητά μας.

Γ) ΤΑ ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Το υπό παρουσίαση σύγγραμμα, είναι αναμφίβολα εξαιρετικό. Παρόλα αυτά, εάν κάποιος μπορούσε να καταγράψει κάποια μειονεκτήματα σε αυτό, αυτά θα ήταν τα ακόλουθα.

Καταρχάς, το τεράστιο πλήθος σκληρών μαρτυριών, εμποτισμένων με βαθιά και συχνά πικρά συναισθήματα, καθιστά την ανάγνωσή του αρκετά δύσκολη. Κάποιες φορές μπορεί να γίνει πολύ κουραστική για το μέσο αναγνώστη, λάτρη των πιο εύκολων και μικρών κειμένων. Ακόμη κι ο πιο “ψαγμένος” αναγνώστης που αγαπά να διαβάζει τόσο ποιοτικά βιβλία, μπορεί κάποιες λίγες στιγμές να νιώσει κάποια μικρή κόπωση από την ασταμάτητη ανάγνωση δεινών. Και πιθανότατα, ο κάθε αναγνώστης, μετά την ολοκλήρωση του διαβάσματος του “Τέλους του κόκκινου ανθρώπου”, να επιθυμήσει  να συνεχίσει τα αναγνωστικά ταξίδια του με ένα πιο ανάλαφρο και χαρούμενο σύγγραμμα.  

Δ) ΣΚΕΨΕΙΣ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

 

Η ιστορία και η λογοτεχνία υποδεικνύουν συνεχώς ότι δεν υπήρχε ούτε υπάρχει ανθρώπινη ζωή ανθόσπαρτη, που να μην έχει βιώσει, εκτός από χαρές, πόνο ματαιώσεις, απογοητεύσεις, αγχωτικούς αγώνες και άλλα οδυνηρά συναισθήματα. Αυτό ισχύει τόσο για την περίπτωση μεμονωμένων ατόμων όσο και για αυτή ολόκληρων κοινωνιών ή εθνών.

Επιπρόσθετα, κάθε κατάσταση και κάθε επιλογή στη ζωή, τόσο μεμονωμένων ατόμων, όσο και ολόκληρων λαών, χαρακτηρίζεται πάντοτε, κατά κανόνα, τόσο από πλεονεκτήματα όσο και από μειονεκτήματα. Έτσι, στην περίπτωση της Σοβιετικής
Ένωσης και των κρατών που την απάρτιζαν υπήρξαν τόσο θετικές όσο και φρικτές καταστάσεις τόσο κατά τη μακρά περίοδο του κομμουνιστικού καθεστώτος όσο και κατά την μετάβασή τους στον καπιταλισμό.

Η κριτική, πάλι, συγκεκριμένων κοινωνικών και πολιτικών καταστάσεων είναι πάντοτε υποκειμενική και εξαρτάται από τις προσωπικές εμπειρίες του καθενός. Έτσι, οι ερωτηθέντες από τη Σβετλάνα Αλέξιεβιτς τέως Σοβιετικοί πολίτες είχαν να δηλώσουν ο καθένας τη δική του άποψη, που δεν ήταν πάντα η ίδια με όλων των υπολοίπων μελών της κοινότητάς του.

Μέσα από την ανάγνωση του συγκεκριμένου, καταπληκτικού λογοτεχνικού έργου, συλλογίζεται επίσης κανείς τα δεινά που επιφέρει ένας πόλεμος είτε πρόκειται για το Δεύτερο Παγκόσμιο είτε για τις συγκρούσεις μεταξύ των εθνοτήτων που περιλάμβανε η πρώην Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατικών ή για οποιονδήποτε άλλο έλαβε ή λαμβάνει χώρα στον πλανήτη: Προδοσίες, βασανιστήρια, θάνατοι, φτώχια, πείνα, φόβος, ψυχικές νόσοι (συμπεριλαμβανομένης της εξάρτησης από το αλκοόλ) είναι μόνο μερικά από αυτά.

Ωστόσο, στο τέλος του βιβλίου της, η συγγραφέας επιθυμεί να δώσει μία γεύση της έννοιας του ιδεατού, ρομαντικού, δυνατού έρωτα, που γίνεται κινητήριος δύναμη ζωής, ξεπερνά κάθε εμπόδιο και μπαίνει ενίοτε μπροστά από κάθε άλλη ανθρώπινη αξία, προκειμένου να εκπληρωθεί. Αναφέρεται, λοιπόν, στον έρωτα της Λένας για τον ισοβίτη κατάδικο Βολόντια, που πρωτοείδε στο όνειρό της και από τότε ονειρευόταν μία ζωή για να τον συναντήσει, πράγμα που τελικά συνέβη. Φαίνεται, λοιπόν, ότι ο κάθε άνθρωπος έχει ανάγκη από το δικό του, προσωπικό ιδανικό, έτσι ώστε να μπορεί να νιώθει πως μπορεί να ζει πραγματικά.

Πολύ ποιοτικό, λοιπόν, «Το τέλος του κόκκινου ανθρώπου» της Σβετλάνα Αλέξιεβιτς. Δικαίως αυτή η συγγραφέας κατέκτησε το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας του 2015. Η δουλειά της είναι πάντα εξαιρετικά προσεκτική και αναλυτική και ανήκει στις πιο αξιόλογες του κόσμου.

 

43. “Secondhand Time: The Last of the Soviets” by Svetlana Alexievich, Patakis Publishers (2016)

 

A) THE BOOK'S SYNOPSIS

 Secondhand Time: The Last of the Soviets is an outstanding and substantial literary work comprising 682 pages, written by the Belarusian author Svetlana Alexievich, who was awarded the 2015 Nobel Prize in Literature. Alexievich's books are always unique in both conception and execution. They are not works of fiction; rather, they consist of carefully documented testimonies concerning specific historical events.

 The book under review explores the experiences of the citizens of the former Soviet Union from the beginning of the twentieth century to the early twenty-first century, after their once-powerful state had ceased to exist. The author has conducted remarkably thorough and meticulous research, enabling readers to gain an exceptionally deep understanding not only of the events these people experienced but, above all, of the emotions that shaped their lives over the course of nearly a century.

 The book is divided into two parts. The first is entitled "The Consolation of the Apocalypse," while the second bears the title "The Allure of Emptiness."

 The first part, extending to page 413, presents numerous detailed and extensive testimonies from former Soviet citizens. These moving accounts vividly and sincerely portray the countless hardships—as well as the few positive aspects—that people experienced during the communist regime from 1917 to 1991. Throughout the book, the reader becomes increasingly aware of the immense suffering endured by Soviet citizens during this period. Torture, pain, hunger, austerity, loss, despair, and death were only some of the many realities that shaped their lives. Yet behind all these hardships there always existed a driving ideology—the conviction that these sacrifices would eventually lead to a better future for everyone.

 The second part begins on page 415 and continues until the end of the book. As previously mentioned, it is entitled "The Allure of Emptiness." Here, Alexievich masterfully presents testimonies describing the lives of former Soviet citizens after the dissolution of their once-powerful state.

 It is striking that, even after the collapse of the Soviet Union, its former citizens remain deeply divided regarding whether the communist regime was ultimately beneficial or harmful, and whether the realities of the free-market system that followed have proved to be an improvement. Over the decades, many Soviets dreamed of the freedoms and prosperity they believed the fall of communism would bring. Later, however, a great number of them found themselves psychologically confused or even nostalgically longing for the return of the old regime. The prosperity they had envisioned never truly materialized. Instead, an unforgiving form of competition emerged, enriching some while driving others into extreme poverty.

 At the same time, the collapse of the Soviet Union created a profound psychological conflict among former Communist Party officials and devoted supporters of the regime. The state and the ideals for which they had sacrificed their entire lives suddenly ceased to exist. For some, this emotional devastation proved unbearable and even led to suicide.

 Furthermore, the post-communist era was marked by countless acts of violence among people of different nationalities who had previously shared citizenship within the vast Soviet state. Former neighbors, friends, and fellow citizens began betraying and even killing one another. Long-suppressed hatred surfaced, revealing the darkest aspects of human nature.

 Nevertheless, through the multitude of testimonies she records, Alexievich also demonstrates how idealistic, resilient, courageous, and determined Soviet people often were. They consistently felt the need to believe in an ideal and to struggle relentlessly in pursuit of it. Suffering and perseverance appeared inseparable from their existence. At the same time, they demonstrated a remarkable capacity to replace old ideals with new ones as historical circumstances changed.

 

 

B) THE BOOK'S STRENGTHS

 As previously mentioned, Secondhand Time: The Last of the Soviets is a literary work of exceptionally high quality. It is evident that the book is the product of immense dedication, painstaking research, and systematic effort on the part of its author.

 The testimonies of former Soviet citizens are presented with remarkable objectivity, neutrality, and without the intrusion of the author's personal opinions. Such impartiality constitutes one of the book's greatest strengths, particularly since it is not merely a literary work but also one of considerable historical and educational significance.

 Furthermore, the extraordinary wealth of testimonies included in the volume enables readers to develop a comprehensive understanding of the subject under discussion. Consequently, Alexievich's book is among the finest works one could read in order to gain insight into both the history of the Soviet Union and the character, mentality, and lived experiences of its people.

 Another notable strength of the book is its captivating style. Each testimony is so compelling and emotionally powerful that the reader feels an irresistible desire to continue reading the next one without interruption. In this way, the book becomes almost impossible to put down, while simultaneously enriching the reader's understanding of one of the most fascinating and significant chapters of modern world history.

 By learning about the history of the Soviet Union through this remarkable work, readers gradually come to understand—and often to sympathize with—the people who lived for decades isolated behind the borders of their homeland and who, following the collapse of the Soviet Union, dispersed across the world as immigrants. Today, they are part of the everyday social reality of many countries, making the knowledge offered by this book all the more valuable and relevant.

 

 

C) THE BOOK'S WEAKNESSES

 The book under review is, without question, an exceptional work. Nevertheless, if one were to identify a few minor shortcomings, they would be the following.

 First and foremost, the overwhelming number of harrowing testimonies, imbued with profound and often painful emotions, makes the reading experience emotionally demanding. At times, it may become rather exhausting for the average reader, particularly for those who prefer shorter and lighter texts. Even the most devoted reader of serious literary works may occasionally experience a sense of fatigue from the uninterrupted succession of tragic events and human suffering.

 Moreover, after completing Secondhand Time: The Last of the Soviets, many readers may naturally feel the desire to continue their literary journey with a lighter, more optimistic, and emotionally uplifting book. This, however, should not be regarded as a flaw in the work itself, but rather as a consequence of its emotional intensity and the immense psychological weight of the experiences it conveys.

  

D) REFLECTIONS AFTER READING THE BOOK

History and literature continually remind us that no human life has ever been entirely free from hardship. Alongside moments of happiness, every individual inevitably experiences pain, disappointment, frustration, struggle, and other distressing emotions. This is true not only for individuals but also for entire societies and nations.

 Furthermore, every situation and every choice in life—whether concerning a single person or an entire people—is generally characterized by both advantages and disadvantages. The case of the Soviet Union and the republics that comprised it is no exception. Both positive and deeply tragic realities existed during the long period of communist rule, as well as throughout the difficult transition to a capitalist system.

 Likewise, any assessment of specific social or political conditions is inherently subjective and is shaped by each individual's personal experiences. Consequently, the former Soviet citizens interviewed by Svetlana Alexievich each expressed their own perspectives, which were often very different from those of other members of their communities.

 Reading this extraordinary literary work also encourages reflection on the devastating consequences of war, whether referring to the Second World War, the ethnic conflicts that accompanied the dissolution of the Union of Soviet Socialist Republics, or any other war that has taken place—or continues to take place—anywhere in the world. Betrayal, torture, death, poverty, hunger, fear, and psychological disorders, including alcoholism, are only some of the many tragedies that wars leave behind.

 Nevertheless, at the conclusion of her book, Alexievich offers readers a glimpse of an entirely different aspect of human existence: the ideal of profound, romantic, and enduring love. She presents love as a life-giving force capable of overcoming every obstacle and, at times, surpassing every other human value in its determination to be fulfilled. She recounts the story of Lena, who fell in love with a life-sentenced prisoner named Volodya after seeing him in a dream. From that moment onward, she devoted herself to finding him, a dream that ultimately became reality. Through this remarkable story, the author suggests that every human being needs a personal ideal—something that gives life purpose and makes existence truly meaningful.

 In conclusion, Secondhand Time: The Last of the Soviets is a literary work of exceptional quality. Svetlana Alexievich fully deserves the 2015 Nobel Prize in Literature. Her work is consistently distinguished by meticulous research, profound insight, and extraordinary attention to detail, placing her among the most important and accomplished contemporary writers in the world.